Arabuluculuk Süreci: Evrak Hazırlığını AI ile Hızlandırmak

Perşembe günü saat 14.00'te bir arabuluculuk toplantınız var. Dosya önünüzde: yedi yıllık hizmet süresi, on dört ayrı bordro, PDKS çıktıları, iki ihtarname, bir fesih bildirimi ve karşı tarafın hazırladığı bir hesap tablosu. Toplantıya kadar sizin de kendi hesabınızı çıkarmanız, aradaki farkın nereden geldiğini bulmanız ve bir anlaşma taslağı hazırlamanız gerekiyor.

Bu işin hukuki kısmı belki yarım saat. Geri kalanı, bordroların içinden giydirilmiş ücreti çıkarmak, fazla mesai saatlerini toplamak ve tarihleri sıraya dizmek. Yani bir avukatın yapmak zorunda olduğu ama yapmayı sevmediği, hata yapmaya da fazlasıyla açık olan iş.

Arabuluculuk süreci Türkiye'de artık marjinal bir yol değil. Adalet Bakanlığı verilerine dayanan açıklamalara göre sisteme giren toplam dosya sayısı 7,2 milyonu, anlaşmayla sonuçlananlar 4,4 milyonu aştı. Bu hacim, dosya hazırlığındaki tekrarları da büroların en büyük zaman kalemlerinden biri haline getirdi. Hukuk ve danışmanlık tarafına yönelik diğer rehberlerimiz gibi bu yazı da sektör sektör yapay zeka haritamızın bir parçası.

Zorunlu arabuluculuk hangi uyuşmazlıkları kapsıyor?

Dava şartı arabuluculuk kademeli olarak genişledi. 2018'de iş uyuşmazlıklarıyla başladı, 2019'da para alacağı ve tazminat konulu ticari davalar eklendi, 2020'de tüketici uyuşmazlıkları girdi. 2023'te ise kira ilişkisinden doğan uyuşmazlıklar, ortaklığın giderilmesi, kat mülkiyeti ve komşu hakkı uyuşmazlıkları kapsama alındı.

Bu konuda internette dolaşan iki yanlış bilgiyi baştan düzeltelim, çünkü ikisi de avukat bloglarında birbirinden kopyalanarak yayılıyor:

• "Ticari uyuşmazlıklarda 1 milyon TL'ye kadar zorunlu" iddiası yanlış. Ticari dava şartı arabuluculukta parasal bir eşik yok. Konusu para alacağı veya tazminat olan ticari davaların tamamı kapsamda. Bu rakam büyük olasılıkla Tüketici Hakem Heyeti başvuru sınırlarıyla karıştırılıyor.
• "2026'da miras uyuşmazlıkları da zorunlu oldu" iddiası doğrulanmıyor. Bu, 2023'te eklenen taşınır ve taşınmaz paylaştırılması ile ortaklığın giderilmesi kaleminin bozulmuş hali gibi görünüyor. Dosyanızı buna göre kurgulamadan önce güncel mevzuata bakın.

Süreler de uyuşmazlık türüne göre değişiyor. İş uyuşmazlıklarında arabulucu süreci üç hafta içinde bitirir, zorunlu hallerde bir hafta uzatabilir. Ticari uyuşmazlıklarda bu süre altı artı iki hafta. Tüketici ve 2023'te eklenen kalemlerde yine üç artı bir hafta.

Arabuluculuk sürecinde evrak yükü nerede birikiyor?

Yük, toplantı odasında değil ona hazırlanırken oluşuyor. Süreç boyunca üretilen belgeler bellidir: başvuru formu, davet ve katılım kayıtları, taraf hazırlık dosyası, ara tutanaklar, hesap tablosu, son tutanak ve anlaşma halinde anlaşma belgesiyle ibra hükmü. Asıl emek, bunların içinden doğru sayıyı çıkarmakta.

Bir iş uyuşmazlığında hazırlık dosyası tipik olarak şunları içerir: hizmet sözleşmesi, bordrolar, SGK hizmet dökümü, puantaj kayıtları, ihtarnameler, fesih bildirimi ve banka dekontları. Bunların üzerinden kıdem tazminatı (tavan kontrolüyle), ihbar tazminatı, yıllık izin, fazla mesai, ulusal bayram ve genel tatil alacakları hesaplanır. Her kalemin kendi faiz türü ve zamanaşımı süzgeci vardır.

Sürecin sonundaki iki belge özellikle kritik. Son tutanak, anlaşma sağlanamadığında dava açma sürelerini başlatır ve davaya eklenmesi dava şartıdır. Anlaşma belgesi ise icra edilebilirlik şerhi alındığında ilam niteliği kazanır, yani doğrudan icraya konulabilir hale gelir.

Anlaşma belgesine giren bir rakam, şerh alındıktan sonra artık bir taslak değil, icra edilebilir bir borçtur. Bu, hata toleransının sıfıra indiği noktadır.

İbra kısmı ayrı bir dikkat istiyor. Geçerli bir ibra için yazılı olma, sözleşmenin sona ermesinden itibaren en az bir ay geçmiş olması, alacağın tür ve miktarının açıkça belirtilmesi ve ödemenin noksansız biçimde banka aracılığıyla yapılması aranıyor. "Tüm haklarımdan feragat ediyorum" tarzı genel ibra ifadeleri bu şartları karşılamadığı için sonuç doğurmayabiliyor.

Yapay zeka bu dosyanın neresine dokunabilir?

Dil modellerinin bu dosyada gerçekten iyi olduğu iş, hukuki muhakeme değil okuma ve düzenleme. Yüzlerce sayfalık bir dosyadan tarihleri, tutarları ve tarafları çıkarıp tabloya dökmek, kronoloji kurmak ve eksik belge listesi üretmek. Bunlar tekrarlı, sıkıcı ve insanın dikkatinin en çabuk dağıldığı işler.

Sahada işe yaradığını gördüğümüz beş kullanım şöyle sıralanabilir:

• Veri çıkarma: Bordrolardan, dekontlardan ve SGK dökümünden tarih, tutar ve dönem bilgisini yapılandırılmış bir tabloya aktarmak.
• Kronoloji kurma: İşe giriş, fesih bildirimi, ihtarname ve başvuru tarihlerini sıraya dizip zamanaşımı ile hak düşürücü süreleri görünür kılmak.
• Fark analizi: Karşı tarafın hesap tablosuyla kendi hesabınızı karşılaştırıp farkın hangi kalemden doğduğunu bulmak. Genelde giydirilmiş ücret ya da fazla mesai saat sayısıdır.
• Taslak iskeleti: Tutanak ve anlaşma belgesi taslağını boş alan uyarılarıyla birlikte üretmek.
• Eksik belge kontrolü: İbra geçerlilik şartları ve temsil yetkisi belgeleri için kontrol listesi çıkarmak.

Örnek: iki hesap tablosu arasındaki fark nereden çıkıyor?

Somutlaştıralım. Yedi yıllık bir hizmet süresi için işçi tarafı kıdem tazminatını 100 birim hesaplamış, işveren tarafı 74 birim. Toplantıda tartışılacak olan bu 26 birimlik fark, ama önce kaynağının bulunması gerekiyor. Sahada bakıldığında fark neredeyse her zaman şu üç kalemden birinden doğuyor:

• Giydirilmiş ücret: Bir taraf yol ve yemek yardımını ücrete eklemiş, diğeri eklememiş. Kıdem tazminatı giydirilmiş ücret üzerinden hesaplandığı için bu tek başına büyük sapma yaratır.
• Kıdem tavanı: Fesih tarihinde geçerli tavanın hangi dönem rakamıyla uygulandığı. Yanlış dönem seçildiğinde tablo sessizce kayar.
• Süre hesabı: Aralıklı çalışmalarda hangi dönemlerin birleştirildiği, askı sürelerinin sayılıp sayılmadığı.

Bu üç kalemi elle bulmak, iki tabloyu yan yana koyup satır satır okumak demek. Bir dil modeline iki tabloyu verip "hangi kalemlerde ve neden ayrışıyorlar" diye sormak aynı işi dakikalara indiriyor. Buradaki nüansa dikkat edin: model hesap yapmıyor, iki hesabı karşılaştırıyor. Güvenlik açısından aradaki fark belirleyici.

Türkiye pazarında bu işlere yönelik araçlar var: mevzuat ve içtihat veri tabanı üzerine kurulu araştırma asistanları, çok belgeli dosya taraması ve belge karşılaştırma yapan ürünler. Fiyatlarını burada yazamıyoruz, çünkü hiçbiri açık fiyat listesi yayınlamıyor; hepsi demo görüşmesiyle fiyatlandırıyor. Aynı durum uluslararası kurumsal hukuk asistanları için de geçerli.

Asıl risk uydurma içtihat değil, sessiz hesap hatası

Yapay zekanın hukukta uydurma karar üretmesi artık iyi bilinen bir sorun. Uydurma atıf içeren mahkeme dosyalarını izleyen kamuya açık veri tabanları yüzlerce vaka listeliyor ve sayı hızla artıyor. Yaptırımlar da birkaç bin dolarlık para cezalarından elli bin doları aşan seviyelere çıktı.

Fakat arabuluculuk dosyasında sizi bekleyen tehlike bu değil. Uydurma içtihat göze batar; bir meslektaş ya da hakim onu yakalar. Asıl tehlike, modelin kıdem tavanını yanlış yıla göre uygulaması, fazla mesaide yüzde elli zammı atlaması ya da zamanaşımını yanlış hesaplamasıdır. Bu hatalar sessizdir. Tablodaki sayı makul görünür, kimse ikinci kez bakmaz ve o sayı anlaşma belgesine girer.

Şerh alındıktan sonra o belge icra edilebilir hale gelir. Yani bir yazım hatasının geri dönüşü kalmaz. Bu yüzden hesaplama tarafında yapay zekayı hesap makinesi olarak değil, ikinci bir kontrolör olarak kullanmak gerekiyor: hesabı siz yapın, modele "bu tabloda gözden kaçan kalem var mı" diye sordurun. Sıralama tersine döndüğünde risk de tersine dönüyor.

Bir uyarı daha: "hukuk yapay zekası" etiketi taşıyan ürünler de uyduruyor. Marka güvencesi, doğrulama adımının yerine geçmiyor. Yapılmaması gerekenler de kısa bir liste halinde durabilir: son tutanağı modele doğrudan yazdırmayın, çünkü tutanak sürecin hukuki sonucunu belirleyen belgedir. Karşı tarafın hesabını modele düzelttirmeyin, yalnızca karşılaştırın. Ve bir mevzuat sorusunun cevabını doğrulamadan dosyaya işlemeyin; yürürlükten kalkmış bir düzenlemeyi geçerliymiş gibi anlatmak sık rastlanan bir hata. Sözleşme incelemesinde de benzer bir sınır var; bunu sözleşme analizi rehberimizde ayrıntılı anlatmıştık.

Müvekkil dosyasını yapay zekaya yükleyebilir miyim?

Kısa cevap: hangi yapay zekaya yüklediğinize bağlı ve bu, teknik bir tercih meselesi değil. Arabuluculukta gizlilik yasal bir yükümlülük. 6325 sayılı Kanun, taraflar ve arabulucu için süreçteki bilgi ve belgelerin gizli tutulmasını düzenliyor ve ihlalini cezai yaptırıma bağlıyor. Süreçteki beyan ve belgeler sonraki davada delil olarak da kullanılamıyor.

Buna KVKK boyutu ekleniyor. Bir iş dosyasında TC kimlik numarası, banka bilgisi, kimi zaman sağlık raporu ve sendika üyeliği bilgisi bulunur. Bunların bir kısmı özel nitelikli kişisel veri sayılır ve yurt dışına aktarımı ayrı kurallara tabidir.

Pratikte fark şurada: ücretsiz bir web arayüzüne dosya yüklemek ile verinin nerede işlendiği sözleşmeyle belirlenmiş, denetim izi tutan kurumsal bir kurulum kullanmak aynı şey değil. Bürolar için kurduğumuz akışlarda bu yüzden üç şey standarttır: veri işleme yerinin sözleşmeyle sabitlenmesi, her çıkarımın kaynak belgeye geri bağlanması ve insan onayı olmadan hiçbir belgenin nihai sayılmaması. İcra takibinde otomasyon yazımızda da aynı çerçeveyi kullanmıştık.

Arabuluculuk ücretini kim öder?

Anlaşamama halinde ilk iki saatlik ücret Adalet Bakanlığı bütçesinden karşılanır. Anlaşma sağlanırsa, aksi kararlaştırılmadıkça ücret taraflarca eşit ödenir. 2026 Arabuluculuk Asgari Ücret Tarifesi'ne göre anlaşma halinde taban ücret 9.000 TL, ticari uyuşmazlıklar ve ortaklığın giderilmesinde 13.000 TL olarak belirlendi.

Tarife her yıl güncellendiği için bu rakamları sözleşmeye yazmadan önce güncel tarifeden teyit edin. Sürecin ekonomisi açısından asıl kıyas noktası şu: aynı uyuşmazlık mahkemeye gittiğinde ortaya çıkacak yargılama gideri, vekalet ücreti ve en önemlisi süre. Arabuluculuk haftalarla ölçülüyor, dava yıllarla.

Sık sorulan sorular

Arabuluculukta anlaşma oranı gerçekten yüksek mi?

Açıklanan verilere göre müzakeresi tamamlanan dosyaların yaklaşık %64'ü anlaşmayla sonuçlanıyor. Bu rakamı okurken paydaya dikkat edin: oran, müzakere aşamasına gelmiş dosyalar üzerinden hesaplanıyor. İş uyuşmazlıklarında toplam başvuruya bölündüğünde oran %46 civarına iniyor. İki sayı da doğru, ama farklı şeyleri ölçüyor.

Arabuluculuk toplantısına katılmazsam ne olur?

Geçerli bir mazeret göstermeden katılmamak tutanağa geçer ve sonraki yargılamada gider sorumluluğu açısından aleyhinize sonuç doğurabilir. Katılmamak, süreci yok saymak anlamına gelmiyor.

Anlaşma belgesi mahkeme kararı gibi midir?

İcra edilebilirlik şerhi alındığında ilam niteliği kazanır ve doğrudan icraya konulabilir. Şerh için, dava açılmadan önce başvurulmuşsa arabulucunun görev yaptığı yerdeki sulh hukuk mahkemesine başvurulur.

Yapay zeka arabulucunun yerini alabilir mi?

Arabuluculuk, taraflar arasındaki güveni ve müzakere dinamiğini yöneten bir iş. Model bir tutanağı yazabilir ama toplantıdaki tıkanmayı açamaz. Sürecin evrak tarafı otomatikleşebilir, müzakere tarafı için ortada otomatikleşecek bir şey yok.

Süreçteki beyanlar sonraki davada kullanılabilir mi?

Kural olarak hayır. Arabuluculukta yapılan beyanlar ve sunulan belgeler, anlaşma sağlanamayıp dava açıldığında delil olarak ileri sürülemiyor. Bu koruma tarafların müzakere masasında rahat konuşabilmesi için var. Pratikte şu anlama geliyor: müzakere sırasında yaptığınız bir uzlaşma teklifi, sonraki davada aleyhinize kullanılamaz.

Peki siz ne yapmalısınız?

• Dosya tipine göre kontrol listesi çıkarın. İş, ticari ve kira uyuşmazlıkları için ayrı belge listeleri, yapay zekadan önce gelen adımdır.
• Veri çıkarmayla başlayın, hesapla değil. Bordrodan tablo üretmek düşük riskli; kıdem hesabını modele bırakmak yüksek riskli.
• Her çıkarımı kaynağına bağlayın. Tablodaki her sayının hangi belgenin hangi sayfasından geldiği görünmüyorsa o tablo denetlenemez.
• Anlaşma belgesini iki kişi okusun. Şerh sonrası düzeltme imkanı yok; maliyeti en düşük kontrol, ikinci bir çift göz.
• Gizliliği araç seçiminin kriteri yapın. Verinin nerede işlendiğini yazılı olarak taahhüt etmeyen bir sağlayıcıyla müvekkil dosyası paylaşmayın.

Arabuluculuğun vaadi hızdı: haftalarla ölçülen bir süreçte uyuşmazlığı bitirmek. Büroların şikayeti ise bu hızın hazırlık masasına yansımaması. Yapay zekanın buradaki katkısı hukuki akıl vermek değil, o üç haftalık takvimi evrak işiyle doldurmayı bırakmak. Kendi dosya akışınızda bu tekrarın nerede biriktiğini görmek isterseniz, bir örnek dosyayla başlamak yeterli oluyor.