Rekabet Kurumu Kamu İhalelerini Yapay Zekâyla Denetliyor

Türkiye'de yapay zeka artık yalnızca şirketlerin kullandığı bir araç değil, şirketleri denetleyen tarafın da elinde. Rekabet Kurumu, kamu ihalelerinde rekabete aykırı davranışları tespit etmek için yapay zeka destekli bir denetim altyapısını devreye aldığını duyurdu.

Kurum Başkanı Birol Küle'nin aktardığına göre sistem, Kamu İhale Kurumu (KİK) ile imzalanan protokol kapsamında sağlanan büyük veri setlerini yapay zeka algoritmalarıyla işliyor ve şüpheli örüntüleri tespit ediyor. Küle, KİK ile iş birliğinin 2024 yılında "çok daha güçlü bir zemine taşındığını" belirtiyor.

Sistem neyi arıyor?

Duyuruya göre altyapının hedeflediği davranışlar şunlar:

• Teşebbüslerin teklif fiyatlarında anlaşması
• İhale öncesi gizli bilgi paylaşımı
• İhale kalemlerinin ya da bölgelerin firmalar arasında paylaşılması
• Danışıklı fiyat verilmesi
• Yan teklifler aracılığıyla ihale sonucunun manipüle edilmesi

Bu davranışların ortak özelliği, tek bir ihaleye bakarak anlaşılamamaları. Bir firmanın tek seferde yüksek teklif vermesi normaldir; aynı firmanın belirli rakiplerin girdiği ihalelerde sistematik olarak yüksek, girmediklerinde düşük teklif vermesi ise bir örüntüdür. Bu örüntüyü görmek için binlerce ihalenin verisine aynı anda bakmak gerekir ve klasik yöntemlerde bu analiz aylar sürer.

Denetimin mantığı değişiyor

Rekabet hukukunda kartel tespiti geleneksel olarak iki kanaldan yürür: ihbar ve pişmanlık başvurusu. İkisi de birinin konuşmasını bekler. Veri odaklı tespit ise bu bekleme süresini ortadan kaldırıyor ve denetimi ihbar sonrası bir tepkiden, sürekli çalışan bir taramaya dönüştürüyor.

Küle'nin ifadesi de bu yönde: kurum, yapay zeka temelli ekonomik analiz modellerini süreçlerine entegre ederek "proaktif denetim anlayışını daha da güçlendireceğini" ve riskleri önceden tespit ederek önleyici politikalar hayata geçirmeyi hedeflediğini belirtiyor. Uyarısı ise doğrudan: "Kimse ihalede danışıklı davranmayı aklından dahi geçirmesin."

Ölçek fikri vermesi açısından kurumun 2026'nın ilk yarısına ait bilançosu da açıklandı: 209 teşebbüse yaklaşık 17 milyar TL idari para cezası uygulandı, 47 soruşturma sürüyor. Devam eden soruşturmaların alanları arasında dijital platformlar, eğitim hizmetleri, iş gücü piyasaları ve tarım-gıda sektörü var.

İhaleye giren şirket ne yapmalı?

Bu haber, kamu ihalelerine giren her ölçekten firmayı doğrudan ilgilendiriyor. Kötü niyeti olmayan bir şirketin de düşünmesi gereken bir taraf var, çünkü örüntü tabanlı sistemlerin doğasında yanlış pozitif riski bulunur. Benzer maliyet yapısına sahip iki firma, aynı tedarikçiden alım yapıyorsa doğal olarak benzer teklifler üretebilir. Sistem bunu bir sinyal olarak görebilir.

Bizce bugünden yapılabilecek dört şey var:

• Fiyat oluşturma sürecinizi belgeleyin. Teklifin hangi maliyet kalemlerinden, hangi tarihte, hangi verilerle çıktığı kayıtlıysa, benzerlik iddiasına verilecek cevabınız hazır demektir. Bu belgeleme çoğu KOBİ'de ya hiç yok ya da bir kişinin Excel dosyasında duruyor.
• Rakiple iletişim politikanızı yazılı hale getirin. Sektör derneği toplantıları, ortak tedarikçi görüşmeleri ve WhatsApp grupları en sık sorun çıkan yerler. Neyin konuşulamayacağını ekibin bilmesi gerekir.
• Ortak girişim ve alt yüklenici ilişkilerini şeffaf kurun. Meşru iş birlikleri ile ihale paylaşımı arasındaki çizgi belgelerle çizilir, iyi niyetle değil.
• Kendi verinize aynı gözle bakın. Son iki yılın tekliflerinizi bir tabloya dökün. Dışarıdan bakan biri bunda bir örüntü görür mü? Görüyorsa açıklaması nedir?

Bu gelişmenin daha geniş bir okuması da var: kamu tarafı yapay zekayı denetimde kullanmaya başladıysa, karşı tarafta durup elle hazırlanmış dosyalarla ilerlemek giderek zorlaşacak. Yapay zekanın işletmelere ilk defa bir fırsat olarak değil, bir uyum gerekliliği olarak geldiği başlıkların sayısı artıyor.

Kaynaklar: TRT Haber, Sabah, Webtekno