ABD Adalet Bakanlığı: Telifli İçerikle Eğitim Adil Kullanım

ABD federal hükümeti, yapay zeka telif davalarında ilk kez resmen taraf tuttu ve tuttuğu taraf yayıncılar değil. Adalet Bakanlığı, 1 Eylül gecesi New York Güney Bölgesi Federal Mahkemesi'ne sunduğu görüşte, büyük dil modellerinin telifli metinlerle eğitilmesinin adil kullanım (fair use) kapsamında olduğunu savundu.

Dosya, The New York Times'ın OpenAI ve Microsoft'a açtığı davada Hakim Sidney Stein'ın önünde. Bakanlık davanın tarafı değil; sunduğu belge bir menfaat beyanı, yani mahkemeyi bağlamıyor. Kararı Stein bağımsız olarak verecek.

Bakanlık ne savundu?

Gerekçe iki ayak üzerine kurulu. Birincisi klasik telif argümanı: modelin eğitimi, kaynak metni yeni bir şeye dönüştürdüğü için adil kullanım testini geçiyor. Bakanlığa göre bu tür eğitimin yarattığı yaratıcı imkanlar ve kamu yararı, ortaya çıkabilecek rekabet zararının çok ötesinde.

İkinci ayak daha alışılmadık: Amerikan yapay zeka sektörünün başarısı ulusal güvenlik meselesi olarak sunuldu. Yani mahkemeden istenen şey sadece hukuki bir yorum değil, sanayi politikasıyla harmanlanmış bir yorum.

Times cephesi buna sert karşılık verdi. Gazetenin sözcüsü Graham James'in açıklaması şöyle: Hem yapay zeka hem üreticiler birlikte gelişebilir; yapay zeka şirketlerinin tek yapması gereken, ürünlerini mümkün kılan içeriğin bedelini telif hukukunun gerektirdiği gibi adilce ödemek.

Etkisi tek davayla sınırlı değil

Beyanın ağırlığı, dosyalandığı davadan büyük. Yazarların, yayıncıların, plak şirketlerinin ve haber kuruluşlarının açtığı onlarca dava aynı hukuki soruyu soruyor: eğitim verisi telif ihlali mi, dönüştürücü kullanım mı? Federal hükümetin bu soruya verdiği ilk resmi cevap artık kayıtlarda ve diğer dosyalarda referans gösterilecek.

Bağlayıcı olmaması önemli bir ayrıntı ama etkisiz olduğu anlamına gelmiyor. Hakimler menfaat beyanlarını dikkate almak zorunda değil, çoğu zaman da dikkate alıyor.

Dosyanın kapsamı da dar değil. Aynı hukuki soruyla mahkemeye giden küçük yayın kuruluşları var; The Intercept'in açtığı dava bunlardan biri. Bir tarafta yıllık bütçesi milyarlarla ölçülen model şirketleri, diğer tarafta hukuk bütçesi sınırlı yayıncılar varken, federal hükümetin ağırlığını hangi tarafa koyduğu davanın seyrinden çok müzakere masasına yansıyor.

Bir noktanın altını çizelim: bu bir mahkeme kararı değil. Türkçe haberlerde zaman zaman böyle sunulduğunu göreceksiniz, doğru değil. Stein henüz karar vermedi ve bakanlığın görüşünün aksine karar verebilir.

Türkiye'den bakınca ne değişir?

Doğrudan hukuki etkisi yok, dolaylı ticari etkisi büyük. Türk hukukunda Amerikan tarzı esnek bir adil kullanım doktrini bulunmuyor; FSEK'teki istisnalar sayılı ve dar yorumlanıyor. Yani bir Türk şirketi, kendi modelini izinsiz topladığı içerikle eğitip savunmasını bu Amerikan görüşüne dayandıramaz.

Asıl etki fiyat masasında hissedilecek. Türkiye'deki yayıncılar, arşiv sahipleri ve içerik üreticileri son iki yıldır küresel model sağlayıcılarıyla lisans konuşuyor. Karşı tarafın pazarlık gücü, kendi ülkesinde davayı kazanma ihtimali arttıkça yükseliyor. Bu beyan, o ihtimali yükselten bir adım.

Kendi içeriğini koruyan şirketler için pratik sonuç net: dava sonucunu beklemek yerine teknik ve sözleşmesel önlemleri şimdi almak gerekiyor. Sitenizde tarayıcı erişim kurallarını netleştirmek, arşivinizi lisanslanabilir biçimde etiketlemek ve müşteri sözleşmelerinize eğitim verisi maddesi koymak, mahkeme kararından bağımsız olarak işe yarar. Avrupa tarafında ise durum farklı: AB'nin metin ve veri madenciliği istisnası, hak sahibine açık bir çekilme (opt-out) hakkı tanıyor. Türkiye'den Avrupa'ya içerik sunanlar bu iki rejimi ayrı ayrı değerlendirmek zorunda.

Kaynaklar: The Washington Post, The Boston Globe, The Intercept