Türkiye'de Yapay Zeka Fabrikaları: 25 Milyar TL, 5 Bölge

Türkiye Yapay Zeka Eylem Planı'nın en somut yatırım ayağı belli oldu: enerji, arazi ve fiber altyapısı önceden hazırlanmış "yapay zeka büyüme bölgeleri", bu bölgelerin içinde birden fazla şirketin ortak kullanacağı "yapay zeka fabrikaları" ve toplam 25 milyar liralık iki fon. Anadolu Ajansı'nın 29 Ağustos'ta aktardığı takvime göre ilk bölge bir yıl içinde ilan edilecek, 2027 sonuna kadar en az biri faaliyete geçecek.

Bu, 18 Ağustos'ta Resmî Gazete'de yayımlanan 2026-2030 Eylem Planı'nın uygulama ayrıntısı. O gün 1 gigavat ve 10 milyar dolar gibi çatı hedeflerini yazmıştık; şimdi o hedeflerin hangi mekanizmayla yürüyeceği görünüyor.

Büyüme bölgesi ve fabrika ne demek?

Büyüme bölgeleri, izin ve ruhsat süreçleri hızlandırılmış, yedekli yüksek kapasiteli fiber bağlantıya sahip özel statülü alanlar. Fabrikalar ise bu bölgelerin içinde düşük karbonlu elektrikle beslenecek, büyük ölçekli hesaplama kapasitesini veri alanları, model geliştirme araçları, test ortamları, teknik destek ve ürünleştirme hizmetleriyle birleştiren tesisler. Kısacası: kendi GPU kümesini kuramayacak şirketlerin kiralayarak kullanacağı ortak altyapı.

Takvim şöyle: ilk 12 ayda ilk bölgenin ilanı ve ankraj (çapa) yatırımcıların seçimi; 2027 sonuna kadar en az bir bölgenin ilk faz kapasitesiyle açılması; 2028 sonuna kadar en az 5 bölgenin ilanı, bunların 3'ünün faaliyete geçmesi, 3 bölgesel mükemmeliyet merkezi ile 6 erişim noktasının açılması ve kurulu kapasitede yüzde 70 kullanım oranı. Bölgelerin nerede olacağı henüz açıklanmadı.

25 milyar lira nereye gidiyor?

Plan iki katmanlı bir finansman merdiveni kuruyor. Ulusal Yapay Zeka Araştırma Fonu (en az 10 milyar lira) temel ve uygulamalı araştırmayla erken aşama projeleri destekleyecek; hedef, desteklenen projelerin en az yüzde 40'ının pilot ya da prototip aşamasına ulaşması. Yapay Zeka Büyüme Fonu (15 milyar lira) ise en az 20 girişime yatırım katkısı verecek ve her 1 birim kamu kaynağına karşılık en az 2 birim özel sermaye çekmeyi hedefliyor. 2030'a kadar özel sektör ağırlıklı en az 10 milyar dolarlık yatırım ve 1 gigavat kurulu güç hedefi bu mekanizmaya bağlanıyor. Koordinasyon Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı'nda; Hazine ve Maliye Bakanlığı, Strateji ve Bütçe Başkanlığı, TÜBİTAK ve Türkiye Varlık Fonu da masada.

KOBİ'ye ne düşüyor?

Planın KOBİ maddesi somut bir araç tanımlıyor: ilk 12 ayda en az 1.000 "yapay zeka kuponu". Kuponla desteklenen projelerin en az yarısının pilota taşınması, bunların en az üçte birinin kalıcı ürün ya da hizmete dönüşmesi ve pilotlarda ortalama en az yüzde 10 verimlilik ya da kalite artışı hedefleniyor. Süre sınırları da var: denemeden pilota en çok 4 ay, pilottan ürüne en çok 6 ay. İhracat tarafında 2028'e kadar en az 10 lisanslama ya da ortak geliştirme anlaşması, 3 öncelikli pazarda aktif ortaklık, yurt dışında 25 kurumsal konuşlandırma ve 100 milyon liralık model ihracat geliri yazılmış. İnsan kaynağı programı ilk yıl 550 araştırmacı yetiştirecek.

Planın güçlü ve zayıf yanı

Bu planın gücü rakamlarında değil, süre sınırlarında. "4 ayda pilot, 6 ayda ürün" şartı, kamu destekli yapay zeka projelerinin yıllarca sürüncemede kalmasını önlemeye yönelik ve Türkiye'de bu tür bir disiplin ilk kez yazılı hâle geliyor. Zayıf tarafı iki yıl sonra görünecek: 2027 sonuna kadar tek bir bölgenin bile açılması, GPU tedarikinin küresel olarak sıkışık olduğu bir dönemde iddialı bir takvim. Kupon mekanizmasının başvuru usulü, kupon tutarı ve hangi hizmet sağlayıcıların kapsama gireceği de henüz belli değil; bunlar netleştiğinde KOBİ'ler için asıl haber o olacak. Şimdilik yapılacak iş, bir yapay zeka pilotu için 4 aylık bir plan çıkarmak; çağrı açıldığında hazır projesi olan öne geçecek.

Kaynaklar: Anadolu Ajansı, TRT Haber, FinansınGündemi